Kattalarda laktozani o‘zlashtira olmaslik: O‘zbekistonda sut ishlab chiqarish uchun nima sababdan bu muhim

2026-09-11 10:23

Sut — har bir o‘zbek oilasi dasturxonida odatiy mahsulot. Ammo ko‘pchilik kattalar aslida sutni to‘liq hazm qila olmasligini o‘ylab ham ko‘rmaydi. Bu kasallik ham, kam uchraydigan holat ham emas — Osiyo aholisining katta qismi uchun bu fiziologik xususiyat hisoblanadi. Sut ishlab chiqaruvchilar uchun esa bu bir vaqtning o‘zida ham muammo, ham imkoniyatdir.

Hayratlanarli raqamlar

Dunyo bo‘yicha kattalar aholisining taxminan 65% laktozani hazm qilish qobiliyati pasaygan holatda yashaydi. O‘zbekistonda esa bu ko‘rsatkich ancha yuqori. Xalqaro statistik ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekiston katta yoshdagi aholisining taxminan 92% laktozani o‘zlashtira olmaslik kuzatiladi — bu dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkichlardan biridir.

Ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, katta yoshda laktozani o‘zlashtirish qobiliyati (laktaza persistensiyasi) tojik va o‘zbek aholisi vakillarining atigi 11–30% saqlanib qoladi. Bu esa O‘zbekiston katta yoshdagi aholisining 70–89% oddiy sut mahsulotlarini iste’mol qilganda ma’lum darajada noqulaylik his qilishi mumkinligini anglatadi.

Osiyo mamlakatlarida katta yoshda laktozani to‘liq o‘zlashtirish qobiliyatini saqlab qolganlar ulushi atigi 0–2% tashkil etadi. Shimoliy Yevropada esa bu ko‘rsatkich 90% yetadi.

Organizmda nima sodir bo‘ladi?

Chaqaloqlik davridan keyin ko‘pchilik odamlarda laktaza fermentining ishlab chiqarilishi kamayadi. Laktaza — sut shakari, ya’ni laktozani organizm o‘zlashtira oladigan oddiy shakarlarga parchalovchi fermentdir.

Laktaza yetarli bo‘lmaganda, laktoza hazm bo‘lmagan holda yo‘g‘on ichakka yetib boradi. Natijada qorin dam bo‘lishi, noqulaylik va ovqat hazm qilish bilan bog‘liq buzilishlar yuzaga kelishi mumkin.

Ko‘pchilik odamlar bu alomatlarni sut mahsulotlari bilan bog‘lamaydi — ular bunday noqulaylikka ko‘nikib qolgan yoki uni odatiy hol deb hisoblaydi. Natijada sut mahsulotlarini oz miqdorda iste’mol qilishda davom etadi yoki ulardan butunlay voz kechadi.

Ishlab chiqaruvchi uchun imkoniyat

Aynan shu yerda sut ishlab chiqarish uchun qiziqarli imkoniyat paydo bo‘ladi. Noqulaylik sababli oddiy sutdan voz kechadigan inson — laktozasiz mahsulotning potensial xaridoridir. O‘zbekistonda esa bunday iste’molchilar soni juda katta.

Laktozasiz sut mahsulotlari — sut, yogurt, tvorog, kefir — murakkab qayta ishlash orqali emas, balki maxsus ferment qo‘shish orqali ishlab chiqariladi.

Laktaza sut tarkibidagi laktozani iste’molchiga yetib borguniga qadar parchalab beradi. Natijada odatiy sut mahsulotiga o‘xshash, ammo laktoza miqdori kamaytirilgan yoki deyarli laktozasiz mahsulot olinadi — uning ta’mi va teksturasi saqlanib qoladi, shu bilan birga laktozani o‘zlashtira olmaydigan iste’molchilar uchun mos bo‘ladi.

Bunday mahsulotning ta’mi biroz shirinroq bo‘lishi mumkin. Sababi laktoza glyukoza va galaktozaga parchalanadi, ular dastlabki sut shakariga nisbatan shirinroq ta’mga ega. Bu esa ishlab chiqaruvchi uchun qo‘shimcha afzallik bo‘lishi mumkin.

Sacco laktazasi — ishlab chiqaruvchilar uchun yechim

Biz sut sanoati uchun ivitqilar (закваска) va fermentlar ishlab chiqaruvchi dunyoning yetakchi kompaniyalaridan biri bo‘lgan Sacco kompaniyasining laktaza fermentini taklif qilamiz.

Laktaza to‘g‘ridan-to‘g‘ri sutga qo‘shilishi mumkin. Ferment laktozani parchalaydi va mahsulotni laktozani o‘zlashtira olmaydigan iste’molchilar uchun mos holga keltiradi.

Texnologiya oddiy: ferment ishlab chiqarishning tegishli bosqichida qo‘shiladi va kerakli vaqt davomida ta’sir qilishi uchun qoldiriladi. Shundan so‘ng mahsulot ishlab chiqarishga tayyor bo‘ladi. Buning uchun murakkab uskunalar yoki ishlab chiqarish jarayonini tubdan o‘zgartirish talab etilmaydi.

Ishlab chiqaruvchi uchun xulosa

Agar O‘zbekiston katta yoshdagi aholisining 92% laktozani o‘zlashtira olmaslikning u yoki bu darajasi kuzatilsa, bu sut bozori uchun to‘siq emas — aksincha, qondirilmagan talabdir.

O‘z hududida laktozasiz mahsulotlar liniyasini birinchilardan bo‘lib yo‘lga qo‘ygan ishlab chiqaruvchi hozirda yetarlicha xizmat ko‘rsatilmayotgan katta auditoriyani jalb qilishi mumkin. Bu mavjud xaridorlar uchun kurashmasdan turib, bozorni kengaytirish imkoniyatidir.

Agar Sacco laktazasi haqida batafsil ma’lumot olish va fermentni o‘z ishlab chiqarishingizda sinab ko‘rishni istasangiz, bizning texnologlarimiz sizga bepul maslahat beradi va optimal dozani tanlashda yordam beradi.